योगविद्येविषयी महर्षिंचे मार्गदर्शन

[(दिवाळी १९६८)पश्यन्ती (१५)]
------------------------------
१)

ज्ञान-दूताचे हे नववे दर्शन, नववा सांवत्सारीक उन्मेष, नववी नवदीप्ती.
हा दीपावलीचा अंक म्हणजे अनंत जिज्ञासूंसाठी तेज:किरणे प्रक्षिप्त् करणारी एक तारा आहे.
या तारेची अंगुली धरून एक लहानशी शमा, लकाकणारी ज्योती, अंध:काराचा भेद करील अवकाशांतून अवतरत आहे.
अमित प्रकाश, अमित आनंद, अमित उत्साह हा शमेचा अनुचर आहे.

(३)

‘ब्रह्म-योग-विद्या’ हे या पुस्तकाचे नाव देखील अनेक विकल्प उत्पन्न करणारे आहे. सामान्यत: ब्रह्मविद्या व योगविद्या या दोन स्वतंत्र विद्या आहेत.

ब्रह्मविद्या म्हणजे वेदामध्ये व उपनिषदामध्ये वर्णिलेल्या ब्रह्म-तत्त्वाचा अनुभव करून देणारे शास्त्र अर्थात वेदांत.

योग विद्या म्हणजे प्रामुख्याने पातंजल योगावर आधारलेले आत्मविकासाचे अनेक प्रकार.

प्रत्येक ब्रह्मविद योगमार्गी असेल असे नाही; व प्रत्येक योगमार्गी ब्रह्मविद् होईल असेही नाही.

(रोहिणी-फेब्रुवारी १९४९)

पातंजल योगशास्त्रांत `प्रातिभ' नावाच्या एका भूमिकेचा उल्लेख आहे.

प्रातिभ म्हणजे चैतन्याचा एक अवस्थाविशेष आहे. या अवस्थेचा सर्वज्ञत्त्व हा स्वभाव होय.

मानवी बुद्धी पराकोटीला पोहोचली तरी तिला काही गहन अर्थांची ज्ञेयांची, विषयांची प्रतीती होत नाही.

असल्या अर्थांना परम अर्थ, परमार्थ असे म्हणतात.

लौकिक अर्थांचे `प्रत्यक्ष' इंद्रियोन्मुख व विषयोन्मुख बुद्धीला होते.

अलौकिक अर्थांचे `प्रत्यक्ष' आत्मोन्मुख बुद्धीलाच शक्य असते.

बुद्धी हेच अर्थज्ञानाचे व परमार्थ ज्ञानाचे साधन आहे, मात्र अर्थ-ज्ञ बुद्धी ज्ञानेंद्रियांचे सहाय्य घेते.