इतरांच्या स्वातंत्र्यासाठी, मुक्तीसाठी जी ओढ असते, तिला ‘करुणा’ असे म्हणतात.

(३)
इतरांच्या स्वातंत्र्यासाठी, मुक्तीसाठी जी ओढ असते, तिला ‘करुणा’ असे म्हणतात. येथे करुणा म्हणजे कीव नव्हे. करुणेला दोन कारक बीजे आहेत. तादात्म्यभाव व सर्वात्मभाव. तादात्म्यभाव या शब्दाचा अर्थ, तत् म्हणजे त्या वस्तूशी एकात्मता अनुभवणे. सर्वात्म-भाव म्हणजे सर्व वस्तूंशी, जातमात्राशी त्यांचे ऐकात्म्य सिद्ध झालेले असते.
सर्व जीवांची बद्धता ही त्यांचीच बद्धता असते. ते बद्धतेची वेदना व स्वतंत्रतेची ओढ प्रत्यक्ष अनुभवीत असतात. वर जो अनुक्रम सांगितला, तो ऐलतीरावर, अलीकडे असलेल्या जिज्ञासू जीवांसाठी आहे. वास्तविक, प्रत्यक्ष अनुभवांत सर्वात्म-भाव प्रथम आणि त्याच्यानंतर तादात्म्यभाव अशी परिस्थिती नाही. त्या दोहोंची उपयोजना समकालीन असते.
‘करुणा’ हा शब्द, प्रवाहित झालेल्या सर्वात्म-भावाचा वाचक आहे. भगवान व्यासांनी, करुणा व कारुणिक हे शब्द, सर्वात्म-भावाचे वाचक म्हणूनच योजले आहेत. परमेश्वर करुणामय आहे, याचा अर्थ देखील, त्याचा भूतमात्राशी सर्वात्मभाव व तादात्म्यभाव आहे, हाच होय.
‘दया’ या शब्दाचा मूलार्थही प्रेम असा आहे. दयिता, दयित हे संस्कृत शब्द हा अर्थ स्पष्टपणे दर्शवितात. उदाहरणार्थ: ‘दयिता जीवितालम्बनार्थी’ - (मेघदूत). येथे दयिता म्हणजे प्रिया. कीव करावी अशी व्यक्ती नव्हे.
शब्दांचे निरुक्तार्थ, मूल अर्थ व त्यांची सम्यक् उपयोजना ही अध्यात्मशास्त्राच्या ज्ञानयोगातील अत्यंत उपयुक्त अशी साधना आहे.
सूत्रकार पाणिनी व व्याकरणाचे महाभाष्यकार पतंजली व्याकरणाला एक दर्शनशास्त्र मानतात; ते यासाठी. भाष्यकार पतंजली स्पष्टच सांगतात, ‘एक: शब्द: सम्यक् अधीत: सम्यक् प्रयुक्त: स्वर्गे लोके कामधुक् भवति।’
चुकीचा शब्द हेच मायेचे, भ्रमाचे, सन्देहाचे, किंबहुना मानवी महायुद्धांचेही मुख्य कारण आहे. मानवी व्यवहारात यथार्थ शब्द-प्रयोग झाले, तर कुटुंबकलह, वर्गकलह व महायुद्धे देखील सहज टाळता येतील.
आद्य कवी वाल्मीकी यांच्या काव्यप्रतिभेला पहिली जागृती मिळाली, ते सर्वात्म-भावाचे, करुणेचे फलित होय. क्रौंच-मिथुनातील एकाची हत्या झालेली पाहून त्यांचा सर्वात्मभाव, तादात्म्य-भाव एकदम जागा झाला.
दया व करुणा ही प्रेमाचीच स्वरूपे आहेत. हे तीनही शब्द एकाच अर्थाचे द्योतक आहेत. भक्ती, परा म्हणजे अति उत्कट अशी अनुरक्ती (नारद-भक्तिसूत्रे) हिचे लक्ष्य देखील सर्वात्म-भाव हेच आहे.